Όλο και πιο συχνά χρησιμοποιείται ο όρος "εργαλειοποίηση", περισσότερο από την κυβέρνηση, λιγότερο από την αντιπολίτευση. Ο όρος έχει αρνητικό πρόσημο. Τραγωδίες εργαλειοποιούνται, όπως η τραγωδία των Τεμπών, ιδίως με τη συγκλονιστική απεργία πείνας ενός πατέρα, με το συναφές τους, την ιερότητα του μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη και πολλά άλλα. Ακόμη και μια πανδημία εργαλειοποιήθηκε, όταν η αντιπολίτευση, ανεξάρτητα από ιδεολογική τοποθέτηση, πολέμησε όσο μπορούσε την ανοσοποίηση του πληθυσμού με εμβόλια. Τι σημαίνει όμως εργαλειοποίηση;
Εργαλείο είναι μια συσκευή που παρέχει φυσική ή νοητική υποστήριξη στην εκπλήρωση ενός έργου, τεχνικού ή άλλου. Πιο προχωρημένη είναι η μηχανή, που μετατρέπει ένα είδος ενέργειας σε άλλο, ενώ η απλή μηχανή τροποποιεί τα στοιχεία του έργου. Το εργαλείο είναι πιο στοιχειώδες από τη μηχανή. Και η ουσία του είναι ότι καθαυτό είναι άχρηστο, όμως υποστηρίζει την εκπλήρωση ενός έργου.
Το εργαλείο είναι αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου. Ένα εργαλείο σε αρχαιολογικά ευρήματα σημαίνει την παρουσία εκεί κάποτε κάποιου ανθρώπου. Από φυσική άποψη, ο Άνθρωπος είναι κατασκευαστής εργαλείων, είναι ένας ονειροπλάστης και ένας αναρωτητής τι σημαίνει το καθετί. Τα άλλα ζώα μόνο στοιχειωδώς έχουν τέτοια ικανότητα. Επειδή μόνο ο άνθρωπος μπορεί να σχηματίζει δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά στη βάση όχι μόνο φυσικών, αλλά και προσχηματισμένων, εξαρτημένων. Τοποθέτησαν μπανάνες κάτω από ένα κρεβάτι όπου δε χωρούσε να περάσει ένας πίθηκος. Αυτός επέλεξε ένα ραβδί από το περιβάλλον του και μ΄ αυτό κατάφερε να βγάλει τις μπανάνες. Αλλά αυτό ήταν χρήση, όχι κατασκευή, εργαλείου. Επανέλαβαν το πείραμα διαθέτοντας στο περιβάλλον όχι ραβδιά, αλλά ένα κλαδί που δε χωρούσε κάτω από το κρεβάτι. Ύστερα από μερικές προσπάθειες, ο πίθηκος κλάδεψε το κλαδί, κόβοντας τα παρακλάδια του, το έκανε σα ραβδί και τότε το χρησιμοποίησε για να αποκτήσει τη μπανάνα. Αυτό ναι, ήταν κατασκευή εργαλείου.
Γενικότερα, τα κοινωνικά ζώα κάνουν ό,τι κάνουν υποχρεωτικά χωρίς επιλογές, ενώ τα αγελαία και τα μονήρη δεν μπορούν να κατανέμουν έργο για κοινό σκοπό, πέρα από τις στοιχειώδεις σχέσεις ερωτικού δεσμού μεταξύ ετεροφύλων και στοργικού μεταξύ μητέρας και τέκνων. Ο άνθρωπος όμως είναι πολιτικό ζώο και μπορεί, ως ένα βαθμό, να επιλέγει πόσο αγελαία και πόσο κοινωνικά επιθυμεί να συμπεριφέρεται. Αυτό το πέτυχε χρησιμοποιώντας σαν εργαλείο τους φυσικούς νόμους για να αντιπαλέψει άλλους φυσικούς νόμους. Κατάφερε να συντηρεί και, αργότερα, να ανάβει, φωτιά για να αντιμετωπίζει το κρύο, αλλά και τα θηρία. Μπορώ να φανταστώ πως σε μια καταιγίδα ένας κεραυνός έβαλε φωτιά σε ένα δέντρο και κάποιος τολμηρός έκοψε ένα αναμμένο δαυλό και συντήρησε τη φωτιά σε μια εστία. Το αστροπελέκι του Δία το έκλεψε ο Προμηθέας και το παρέδωσε στους ανθρώπους. Κι αυτοί συντηρούσαν τη φωτιά με κατανάλωση ελάχιστης ενέργειας, ενός κεριού ή ενός καντηλιού με λίγο λαδάκι, φυλαγμένο στο πιο ιερό, γερό, ασφαλισμένο μέρος της κατοικίας τους, όπως στο εικονοστάσι όπου φυλάμε τα στέφανά μας. Με ανάλογο τρόπο, για να κουβαλήσει βαριά πράγματα, τα έστρωνε σε μια σανίδα που από κάτω της έβαζε ένα κορμό δέντρου που εξελίχθηκε σε τροχό με τον οποίον αντιστάθμισε την τριβή. Και παραπέρα χρησιμοποίησε το νόμο της άνωσης για να νικήσει τη βαρύτητα κατασκευάζοντας αερόστατα. Με τους νόμους της υδρoδυναμικής αντιστάθμισε τη βαρύτητα, καθώς τα αεροπλάνα τρέχουν και η άνω επιφάνεια των πτερύγων τους είναι κυρτή, ενώ η κάτω επίπεδη, έτσι που η ροή του ανέμου είναι ταχύτερη από πάνω, ασκώντας μικρότερη πίεση, παρά από κάτω. Και με τους πυραύλους, με την αρχή της διατήρησης της ορμής πέτυχε να καταπολεμήσει τη βαρύτητα και έξω από την ατμόσφαιρα. Με όλα αυτά, η κοινωνία εργαλειοποίησε τη φύση για να υποτάξει και κάνει υπηρέτη της τη φύση.
Τα εργαλεία δεν είναι καθαυτά χρήσιμα. Δεν τρώγονται όταν πεινάμε, δεν ζεσταίνουν όταν κρυώνουμε. Δεν καταναλώνονται, είναι ίδια πριν και μετά τη χρήση τους. Βέβαια η τριβή, προϊόν του νόμου της εντροπίας, φθείρει τα εργαλεία με το χρόνο, αλλά και η χρήση τους επιταχύνει αυτή τη φθορά. Εξάλλου, η χρήση εργαλείων μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Χτυπώντας ένα καρφί στον τοίχο μπορώ να τσακίσω το δάχτυλό μου.
Υπάρχουν και άλλα που έχουν ιδιότητες σαν των εργαλείων. Ένα από αυτά είναι το χρήμα. Χωρίς εργαλεία δεν θα είχε προχωρήσει ο άνθρωπος και χωρίς το χρήμα δεν θα είχε προχωρήσει η κοινωνία. Όμως δεν είναι σκοπός, διότι καθαυτό είναι άχρηστο. Το χρήμα είναι ανταλλάξιμο σχεδόν με κάθε αγαθό ή υπηρεσία, όχι όμως με αξίες. Αποτελείται από υλικά όσο γίνεται άφθαρτα, και άχρηστα για κάθε τι άλλο. Ιδανικό είναι γι΄ αυτό το σκοπό ο χρυσός, σχεδόν άφθαρτος, αφού δεν σκουριάζει και είναι από τα πιο μαλακά μέταλλα, έτσι που δεν γίνεται εργαλείο. Σαν το χρυσό είναι και μια άλλη, άυλη έννοια, η τάξη. Όσο μεγαλύτερη τάξη υπάρχει σε ένα σύστημα, τόσο μικρότερη είναι η εντροπία και πιο αποδοτικό γίνεται για το σκοπό που υπάρχει. Ωστόσο, η τάξη, τόσο χρήσιμη, δεν πρέπει ποτέ να θεωρείται αυτοσκοπός. Η εφαρμογή της έχει κόστος, τόσο που μπορεί να εξουδετερώνει τα τυχόν οφέλη που προκύπτουν. Αν, η επιβολή τάξης απαιτεί μέσα βάρβαρα (ολοκληρωτισμός), το αποτέλεσμα είναι τελικά ολέθριο, έστω και αν προσωρινά φαίνεται να αποδίδει. Συχνά τα δικτατορικά καθεστώτα, όπως ο φασισμός και ο ναζισμός απέδωσαν οικονομικά οφέλη, για να οδηγήσουν τελικά στην καταστροφή.
Οι αντιπολιτεύσεις συχνά εργαλειοποιούν τραγικά γεγονότα. Ούτε παράνομο ούτε ανήθικο είναι. Έτσι αντισταθμίζονται οι ανεπιθύμητοι φυσικοί νόμοι. Το πρόβλημα δεν είναι να απαγορευθεί η εργαλειοποίηση των κακώς κειμένων, αλλά να εξαλειφθούν τα κακώς κείμενα που οδηγούν σ΄ αυτήν. Πίσω από την εργαλειοποίηση πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένος σαφής, πειστικός σκοπός. Το εργαλείο "φθείρεται", ξεχνιέται και χάνει την ικανότητά του να υποστηρίζει ένα σκοπό, αν σκοπός δεν υπάρχει. Και αν σκοπός μιας αντιπολίτευσης είναι να γίνει κυβέρνηση, η κοινωνία δεν προχωρεί προς τα εμπρός. Αν η κατάσταση του συστήματος είναι κακή, η αλλαγή κυβέρνησης δεν τη διορθώνει· απαιτείται αλλαγή του, όπως αλλαγή Συντάγματος. Και πρέπει να είναι σαφής ο σκοπός, αλλιώς η κατάρρευση του συστήματος είναι άγνωστο αν θα εξελιχθεί σε ένα εκδημοκρατισμό ή, σε μεγαλύτερο ολοκληρωτισμό, "για να αποκατασταθεί η τάξη". Το έχομε δει επανειλημμένα, όπως πριν από την εγκατάσταση της δικτατορίας του Μεταξά, και της ολέθριας 7χρονης χούντας κλπ.
