Όλα τα ζώα επικοινωνούν με άλλα, δηλαδή μεταδίδουν μηνύματα, ανταλλάσσοντας σκέψεις, ιδέες, συναισθήματα ή πληροφορίες μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων, ομάδων ή συστημάτων. Τα μηνύματα είναι ερεθίσματα, ενέργεια. Μπορεί να είναι χημικά, απτικά, ακουστικά, οπτικά κλπ. Έτσι κι αλλιώς, μπορεί να αποτελούν την απαρχή ενός αντανακλαστικού που καταλήγει σε κίνηση ή έκκριση, αποτελώντας νέο ερέθισμα, μήνυμα. Τα ανώτερα ζώα, ιδίως ομοιόθερμα θηλαστικά, επικοινωνούν κυρίως ακουστικά, χωρίς να αποκλείονται παράλληλα και άλλοι τρόποι. Τα αντανακλαστικά μπορούν να είναι φυσικά, ή εξαρτημένα (βασισμένα σε φυσικά αντανακλαστικά) ή και (ουσιαστικά μόνο στους ανθρώπους) δευτεροβάθμια εξαρτημένα (βασισμένα σε προσχηματισμένα πρωτοβάθμια επίκτητα).
Το νεογνό έχει μόνο φυσικά αντανακλαστικά, αλλά ευθύς εξαρχής αρχίζει να σχηματίζει εξαρτημένα, δηλαδή να μαθαίνει. Ένα από τα φυσικά αντανακλαστικά του είναι να κάνει πολύπλοκες μυζητικές και καταποτικές κινήσεις με τον ερεθισμό των χειλιών του. Ταυτόχρονα στη λεχώνα η διέγερση των θηλών των μαστών της με τη μάλαξή τους προκαλεί έκκριση γάλακτος. Λίγο τυχαία, λίγο κατευθυνόμενα, τα βρεφικά χείλια έρχονται σε επαφή με τις μητρικές θηλές και αρχίζει η μεταφορά γάλακτος από τη μητέρα στο βρέφος. Ταυτόχρονα, διεγείρονται και άλλα αισθητήρια του βρέφους που τελεί αυτοματοποιημένες (σαν ταλαντώσεις) κινήσεις. Ο απλούστερος έναρθρος ήχος, που εκφέρεται με την πιο αναπαυτική θέση των φωνητικών οργάνων είναι ο φθόγγος "Μ". Ταυτόχρονα το νεογνό σχηματίζει δύο έννοιες, του εαυτού του και του άλλου ατόμου που έρχεται σε επαφή, της μητέρας του. Έτσι, στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου, το "M" συνδέεται με τον ίδιο τον εαυτό του ("Mε", ίστηΜι, "Mich"κλπ) και με τη μητέρα του (Μήτηρ, Mother, мать κλπ). Έχει προηγηθεί κάτι άλλο. Μόλις κοπεί ο ομφαλός αρχίζουν να αλλοιώνονται τα αέρια στο αίμα του νεογνού, κι αυτή η μεταβολή διεγείρει αντανακλαστικά τους αναπνευστικούς μύες. Αέρας εισάγεται για πρώτη φορά στους πνεύμονες και στην εκπνοή του κινητοποιούνται οι φωνητικές χορδές ενώ εμείς ακούμε το θρίαμβο της ζωής, το πρώτο κλάμα. Είναι το πρώτο "επιφώνημα". Δεν διαφέρει ουσιαστικά από τις άναρθρες κραυγές ζώων, το μυκηθμό του λιονταριού ή τον ογκανισμό του γαϊδάρου.
Βαθμιαία, οι εμπειρίες του βρέφους συνδέονται σε εξαρτημένα αντανακλαστικά με το άκουσμα κάποιων ήχων (λέξεων) που προφέρουν οι μεγάλοι. Αλλά και οι ενήλικες διαμορφώνουν ως ένα βαθμό τις λέξεις που χρησιμοποιούν από τους ήχους που εκβάλλουν τα μικρά τους, όπως αναφέρθηκε για το φθόγγο "Μ". Αυτή η ποικιλία αρχίζει από ήχους που τους κατατάσσομε σήμερα στα επιφωνήματα. Σ΄ αυτούς προστίθενται ήχοι (λέξεις) που μας φαίνεται πως μοιάζουν με τους φυσικούς ήχους που συνοδεύουν φυσικά φαινόμενα, όπως, υποστηρίζουν αρκετοί, φλοίσβος από τον ήχο σαν "ΦΛ" που κάνει το κυματάκι στην ακτή, θρόισμα, σαν τον ήχο που κάνει ο αέρας "ΘΡ" κουνώντας τα φύλλα των δέντρων. Οι άνθρωποι αναπτύσσονται, σχηματίζουν κοινωνίες, εμπλουτίζεται η εμπειρία τους, και έχουν να κάνουν με υλικά στοιχεία που κινούνται, έχουν δηλαδή ενέργεια. Δίνουν ονόματα στην ύλη αντίστοιχα (ουσιαστικά) και στην ενέργεια (ρήματα). Κάπως έτσι και πολύ αδρά, χωρίς λεπτομερείς αποδείξεις, μοιάζει να σχηματίστηκαν οι λέξεις που εμείς τις κατατάσσομε στα διάφορα μέρη του λόγου.
Και, ξαφνικά, ξεπηδά η γραφή. Αρχικά ήταν γραπτά σύμβολα εννοιών, όπως είναι σήμερα το σύμβολο "4" ("τέσσερα", "quattro", "quatre", "four", "fier", "dort", "четыре"κλπ). Τελικά επικράτησε η φωνητική αλφαβητική γραφή, όπου κάθε γραπτό σύμβολο (γράμμα) παρίστανε έναν ήχο (φώνημα) και όχι μιαν έννοια. Η απλότητα της γραφής αυτής που λειτουργούσε με μόνο 20-30 σύμβολα, συγκριτικά με τον αναρίθμητο αριθμό εννοιών και αντίστοιχων ιδεογραμμάτων, ήταν τόση, που επικράτησε, μολονότι τα ιδεογράμματα είναι ακριβέστερα, με πιο άμεση μεταφορά εννοιών, αντί των λέξεων που τις συμβολίζει, και είναι εξίσου αναγνώσιμη από όλους, ανεξάρτητα από τη γλώσσα που μιλούν.
Πώς μαθαίνομε να γράφουμε; Για τους προγόνους μας την κλασική εποχή, ήταν σχετικά εύκολο, διότι ήταν λογική η γραφή και η λογική είναι ίδια για όλους. Το παιδί που είχε μάθει να μιλάει από τους γονείς του πήγαινε στο δάσκαλο. Αυτός το μάθαινε πως το σύμβολο "Α" προφέρεται "α", το σύμβολο "Ι" προφέρεται "ι" και ο συνδυασμός τους "ΑΙ" προφέρεται "άι". Έτσι, το πιο φωτεινό άστρο της Πούλιας ονομάζεται "Μαία", που προφερόταν "Μάια", όπως λέει κι ο Ελύτης (Η Πούλια πόχει εφτά παιδιά...τη Μάγια την αστραφτερή). Η γλώσσα όμως είναι ζωντανή, εξελίσσεται. Όχι μόνο προστίθενται καινούργιες λέξεις, επειδή η αδυσώπητη πορεία της ιστορίας προσθέτει νέες έννοιες, αλλά και οι ήχοι που προφέρομε αλλάζουν για ποικίλους λόγους. Όπως, για ποικίλους λόγους, αλλάζει η εμφάνισή μας καθώς προχωρεί η ηλικία μας. Η γραφή όμως που είχε επινοηθεί για να συμβολίζει τους φθόγγους της γλώσσας μας καθυστερούσε να προσαρμοσθεί. Παρίστανε τη γλώσσα που μιλούσαν οι πρόγονοί μας και όχι τη γλώσσα που εκάστοτε μιλούμε εμείς. Αλλά "ο μόνος λόγος ύπαρξης της γραφής είναι να παραστήσει τη γλώσσα" (Ferdinand de Saussure) και η γραφή από πιστός υπηρέτης της γλώσσας εξελίχθηκε σε αφεντικό της, αφού πια μορφωμένος κρίνεται όχι όποιος μιλάει σωστά, δηλαδή κατανοητά, αλλά όποιος γράφει με την ιστορική ορθογραφία.
Μαθαίνομε να διαβάζουμε. Μετατρέπομε τα γραπτά σύμβολα που βλέπομε σε ήχο, ομιλία που την ακούμε. Ακούμε τις λέξεις που προφέρομε και τις μετατρέπομε σε έννοιες, αφού ήδη ξέρομε να μιλάμε. Βαθμιαία παύομε τη μεγαλόφωνη ανάγνωση και διαβάζομε ψιθυριστά, και αργότερα παύομε να κουνούμε τα χείλια μας διαβάζοντας. Έχει παρακαμφθεί ο ήχος και το γραπτό κείμενο γίνεται κατευθείαν ένα σύνολο εννοιών. Ανάλογα με τη σειρά τους, σχηματίζεται το νόημα, που είναι πια μια ολόκληρη πρόταση. Αλλά και η μετατροπή των λέξεων σε έννοιες γίνεται αντανακλαστικά ταχύτατα, καθώς αναγνωρίζομε πια ολοκληρωμένα σχέδια και όχι ένα-ένα τα γράμματα που τις αποτελούν. Μια επιστημονική έρευνα έδειξε ότι όταν μια λέξη που διαβάζομε μοιάζει με μια λέξη που αποτελεί έννοια, όπως αν είναι ίδια το πρώτο και το τελευταίο τους γράμμα και έχουν τα ίδια γράμματα, αναγνωρίζεται με μια ταχύτατη ματιά έστω και αν τα γράμματα που την αποτελούν έχουν οποιαδήποτε τυχαία σειρά (εικόνα άνω). Γι΄ αυτό, όταν ένα κείμενο είναι γραμμένο με λογικό τρόπο, δηλαδή με φωνητική γραφή (εικόνα κάτω), δυσκολευόμαστε να το διαβάσουμε.
Κύριο πρόβλημα των αναγνωστών της φωνητικής γραφής είναι ότι δυσκολεύονται να τη διαβάσουν. Πειραματιστείτε. Εγώ βλέποντας το τυχαία γραμμένο κείμενο μπορώ να το μεταγράψω στο λογικό με φωνητική γραφή. Βλέποντας όμως το δεύτερο, αδυνατώ να γράψω το συγκεκριμένο τυχαίο.
