Συχνά αντιδιαστέλλομε την Ανατολή από τη Δύση. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους που είναι τόσο διαφορετικά, ώστε να μας επιτρέπουν τέτοιο διαχωρισμό; Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω μερικά, προφανώς χωρίς να είναι τα μόνα ούτε και να είναι τόσο διαφορετικά μεταξύ τους που να μπορούμε να επισημάνουμε μια ειδοποιό διαφορά, δηλαδή ένα στοιχείο που ξεχωρίζει στεγανά το ένα είδος από το άλλο. Όταν λέμε είδος στη βιολογία εννοούμε ζώα ή φυτά που μπορούν να συνδέονται μεταξύ τους έτσι που να αναπαράγονται, ενώ δεν μπορούν να διασταυρωθούν παραγωγικά με άλλο είδος. Αν και αυτό είναι το πρότυπο του είδους, ήδη από τον καιρό των αρχαίων φιλοσόφων η έννοια του είδους υπήρχε ευρύτερα και όχι μόνο στη βιολογία. Θα εστιαστώ στις ιστορικές και πολιτισμικές διαφορές.
Ανατολικά από την Ελλάδα, από την Κίνα ως τη Μικρά Ασία υπήρχαν αυτοκρατορίες. Αυτό σήμαινε ότι ένα πρόσωπο ήταν ο μοναδικός κύριος μιας πολύ ευρείας περιοχής, η οποία κατοικούνταν από ποικίλους λαούς με γλωσσικές και θρησκευτικές διαφορές μεταξύ τους. Βασική υποχρέωσή των κατοίκων ήταν να πληρώνουν κάποιο φόρο στον αυτοκράτορα και, ενδεχομένως να γίνονται στρατιώτες του ή δούλοι του. Γνωρίζομε γι΄ αυτούς από τη μυθολογία και την ιστορία. Παρήγαγαν σημαντικό πολιτισμό. Οι λαοί που γνώριζαν γραφή και έχουν επομένως κάποια ιστορία, προχώρησαν πολιτισμικά πολύ, καθώς η γραφή αποτύπωνε με ένα σχεδόν μόνιμο τρόπο τις γνώσεις τους επιτρέποντας έτσι την άθροιση και μεγέθυνσή τους. Ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου θεωρούνταν από τους προγόνους μας οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας. Ακόμη θαυμάζομε τα αρχιτεκτονικά έργα τους. Ένα μυθικό από αυτά είναι ο Πύργος της Βαβέλ. Η γνώση υπήρχεꞏ η βούληση υπήρχεꞏ η ενέργεια, τα χέρια δηλαδή μεγάλου πλήθους δούλων-χτιστών, υπήρχε. Όμως οι δούλοι, αιχμάλωτοι από όλη την αυτοκρατορία μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες, δεν μπορούσαν να συνενοηθούν και το έργο δεν μπόρεσε να προχωρήσει. Η Βίβλος που το περιγράφει λέει ότι ο Θεός, θέλοντας να ταπεινώσει την αποκοτιά του αυτοκράτορα, άλλαξε τις γλώσσες τους. Στην ίδια περιοχή βλέπομε έναν από τους παλιότερους γραπτούς νομικούς κώδικες από το βασιλιά Χαμουραμπί. Αυτός ασχολείται με θέματα, όπως κλοπή, γεωργία, καταστροφή περιουσίας, γάμος και τα δικαιώματα μέσα σε αυτόν, δικαιώματα των γυναικών, δικαιώματα των παιδιών, δικαιώματα των δούλων, δολοφονία, τραυματισμός, θάνατος, διαζύγια, περιουσιακά στοιχεία αλλά και απαγόρευση της αιμομιξίας. Η πιο αξιοσημείωτη κατηγορία όμως, είναι αυτή του κατώτατου μισθού. Φαίνεται ότι προβλήματα που απασχολούν σήμερα την κοινωνία μας την απασχολούσαν και τότε, πριν από αρκετές χιλιάδες χρόνια.
Στη Δύση ο πολιτισμός άργησε σχετικά να φτάσει, ουσιαστικά με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η Ρώμη πέρασε από τρεις φάσεις, βασιλεία, ολιγαρχία, αυτοκρατορία. Ο βασιλιάς, εκτός από αρχηγός του στρατού, συγκέντρωνε στον εαυτό του την εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική εξουσία. Η διαδοχή του θρόνου γινόταν με εκλογή από τους ευγενείς και συνοδευόταν από πλήθος δολοφονιών αντιπάλων υποψηφίων. Ο τελευταίος βασιλιάς έφυγε κυνηγημένος από τον οργισμένο λαό για την αυταρχική του συμπεριφορά. Η λεγόμενη δημοκρατία δεν ήταν πραγματική δημοκρατία, όπως η Αθηναϊκή. Στην καλύτερη φάση της ψήφιζαν όλοι οι Ρωμαίοι πολίτες, αλλά υποψήφιοι ήταν μόνον πατρίκιοι, γόνοι ευγενών. Το σύστημα δηλαδή της res publica ήταν στην πραγματικότητα ολιγαρχία, όχι δημοκρατία. Η αυτοκρατορία, από τον Οκταβιανό Αύγουστο ως τον τελευταίο αυτοκράτορα, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο τον 12ο, ήταν ένα πολυεθνικό κράτος, όπως οι παλιές Ανατολικές αυτοκρατορίες. Πρωτεύουσά της ήταν αρχικά η Ρώμη ως την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν πρωτεύουσα έγινε η Νέα Ρώμη εκεί όπου υπήρχε τo Βυζάντιο, ιδρυμένο από το Μεγαρίτη Βύσα και αργότερα μετονομάστηκε σε Κωνσταντινούπολη, σήμερα Ισταμπούλ. Να σημειώσουμε ότι αυτοκρατορία ήταν και η βασιλεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που όμως διασπάστηκε σε σύντομο διάστημα μετά το θάνατό του, σε ποικίλα βασίλεια, στα οποία όμως η γλώσσα ήταν κοινή για όλους, η κοινή Ελληνική. Η Ρώμη ανέπτυξε ένα υποδειγματικό δίκαιο. Κωδικοποιήθηκε επίσημα τον καιρό του Βυζαντινού αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Το Ρωμαϊκό δίκαιο αποτελεί τη βάση όλων των σύγχρονων δικαίων.
Ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση βρισκόταν η Ελλάδα, που όμως δεν ήταν κράτος. Πολύ νωρίς η βασιλεία, οπως τον καιρό του Αγαμέμνονα και των λοιπών μυθικών ηρώων, είχε καταργηθεί, με εξαίρεση τη Μακεδονία, που ποτέ δεν έπαψε να είναι βασίλειο. Στους Έλληνες κάθε πόλη ήταν και κράτος. Άλλα κράτη είχαν πολίτευμα που ήταν ουσιαστικά ένα είδος ολιγαρχίας και άλλα, με πρότυπο τις Αθήνες, ήταν δημοκρατίες. Αυτό σημαίνει πως τη νομοθετική και δικαστική εξουσία την ασκούσαν όλοι οι πολίτες εκ περιτροπής, που επιλέγονταν με κλήρωση, όπως σήμερα οι ένορκοι στα ποινικά δικαστήρια. Στις δημοκρατίες υπήρχε κοινή γλώσσα και αυτό που ονομάζομε σήμερα ιδανική γραφή, δηλαδή κάθε φθόγγος συμβολιζόταν με ένα γράμμα και κάθε γράμμα συμβόλιζε ένα φθόγγο. Αυτή η απλότητα, που δεν υπήρχε σε κανένα άλλο είδος γραφής, ιερογλυφικά, ιδεογράμματα, συλλαβικές γραφές, όπως η γραμμική Β, και άλλες, επέτρεπε να είναι εγγράμματοι όλοι πρακτικά οι πολίτες και να εκφέρουν γραπτά, σχεδόν ανεξίτηλα και σε κοινή θέα, τη γνώμη και τη βούλησή τους. Προφανώς, χωρίς αυτή την τεχνολογική πρόοδο, θα ήταν αδύνατη η λειτουργία της δημοκρατίας.
Ακόμη σήμερα είναι δύσκολο να ξεφύγει η Ανατολή από το αυτοκρατορικό πρότυπο. Ο ηγέτης της Τουρκίας ονειρεύεται μια νεοοθωμανική αυτοκρατορία με εδαφική έκταση όπως εκείνη η παλιά, αλλά μονοεθνική. Έχει προηγηθεί η γενοκτονία Αρμενίων, Ποντίων, Ασσυρίων. Και η έννοια της αυτοκρατορίας είναι ασύμβατη με την έννοια του κράτους-έθνους που έχει επικρατήσει κυρίως μετά τους Ναπολεόντιους πολέμους, ως διάφορα βασίλεια που τα περισσότερα έχουν εξελιχθεί, όπως στην αρχαία Ρώμη, σε ρεπούμπλικες, δηλαδή ολιγαρχίες. Στον τόπο μας έχομε καθαγιάσει τη δημοκρατία, αλλά με την παράδοση μοναρχιών για χιλιετίες, από τη Ρωμαϊκή εποχή, έχομε δεχθεί σαν υποκατάστατο την ολιγαρχία ρεπούμπλικα που επικρατεί σήμερα στη Δύση. Ενώ το διεθνές όνομά μας είναι Hellenic Republic, εμείς λέμε ότι έχομε «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» εξαπατώντας τον εαυτό μας.
Οι διαφορές Ανατολής και Δύσης είναι ίσως βαθύτερες. Στην Ανατολή επιδιώκεται η νιρβάνα, η ελαχιστοποίηση των επιθυμιών μας, ώστε να μη νιώθουμε ότι μας λείπει τίποτε. Στη Δύση επικρατεί ως στόχος η ευτυχία, ικανοποίηση των αναγκών του αισθητού μας Εγώ. Χειροπιαστός και γι΄ αυτό πολύ αποδοτικός στόχος. Στην Ελλάδα στόχος ήταν από την αρχαιότητα η ευδαιμονία, που αφορά το νοητό Εγώ μας, μοναδικά καθενός μας: Η αυτοπραγμάτωσή μας, δημιουργία σκοπού και επιδίωξή του μέσα μας.
