Το 1833, ακριβώς 11 χρόνια από τη στιγμή που έφτασαν οι ρακένδυτοι πρόσφυγες στο νησί, χτίζουν το πρώτο Δημόσιο Γυμνάσιο της Ελεύθερης Ελλάδας με πρώτο Γυμνασιάρχη το Νεόφυτο Βάμβα, τον μεγάλο διδάσκαλο του Γένους. Στο ιστορικό Γυμνάσιο Σύρου φοίτησαν σπουδαίοι πολιτικοί άνδρες όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος αλλά και σπουδαίους συγγραφείς και λογοτέχνες, όπως ο Δημήτριος Βικέλας, ο Εμμανουήλ Ροΐδης, ο Τιμολέων Αμπελάς, ο Γεώργιος Σουρής, ο Ανδρέας Συγγρός κ.α. Το 1830 ιδρύοντας οι πρώτες λέσχες της Σύρου, θαυμάσια διακοσμημένες από Ιταλούς ζωγράφους. Οι αίθουσες χορού γέμισαν με τις μελωδίες των Βιενέζικων βαλς. Την ίδια εποχή εκδίδεται στην Ερμούπολη η πρώτη ξενόγλωσση εφημερίδα που εμφανίστηκε στην Ελλάδα. Είναι η “Μέλισσα” που συντάσσεται Ελληνικά και Γαλλικά.
ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΟΛΛΩΝ
Το 1864 έγιναν με μεγάλη επισημότητα τα εγκαίνια του θεάτρου ΑΠΟΛΛΩΝ πανομοιότυπο της σκάλας του Μιλάνου, που έγραφαν οι εφημερίδες: “ Πρωτεύει όλων των εν Ανατολή θεάτρων και ιδίως των Αθηνών, Σμύρνης και Αλεξάνδρειας”. Το θέατρο κατακλύζεται από Ιταλικούς θιάσους του μελοδράματος. Το ΑΠΟΛΛΩΝ καθώς και η Λέσχη ΕΛΛΑΣ έγιναν με σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Πιέρ Σαμπώ που υπηρέτησε το Δήμο ως Δημοτικός Μηχανικός. Δεν είναι σχήμα λόγου, λοιπόν, ότι η Ερμούπολη είναι φερώνυμος όχι μόνο του Κερδώου, αλλά και του Λόγιου Ερμή. Το αναδεικνύουν η ιστορία των σχολείων της, που είναι αρκετά, η ίδρυση βιβλιοθήκης, Μουσείου, θεάτρου, οι τοπικές εφημερίδες, καθώς και τα πολυάριθμα τυπογραφεία της.
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ – ΝΑΥΤΙΛΙΑ
Στις αρχές του 19ου αιώνα ιδρύεται στην Ερμούπολη το πρώτο εργοστάσιο βυρσοδεψίας, που όπως λέγεται έκανε τζίρο 1.000.000δρχ. Όταν ο προϋπολογισμός της ελεύθερης Ελλάδας ήταν μόλις 900.000 δρχ. τότε. Αργότερα ακολουθούν τόσα άλλα εργοστάσια και βιοτεχνίες, ώστε δίκαια η Ερμούπολη γίνεται η πρώτη βιομηχανική πόλη της χώρας. Παράλληλα γίνεται και το πρώτο λιμάνι. Τεράστιες αποθήκες και τελωνείο με χαρακτηριστική αρχιτεκτονική χτίζονται από τον αρχιτέκτονα Erlacher και συνεχίζοντας από τον Βαυαρό weiler. Τα μεγάλα τοξωτά ανοίγματα και η επιμελημένη κατασκευή των κυλινδρικών θόλων προκαλούν ιδιαίτερη εντύπωση. Τα σχέδια του Weiler εκτίθενται αργότερα στο ιστορικό Μουσείο Αθηνών. Η θεμελίωση του έργου έγινε επίσημα από τον βασιλέα Όθωνα. Οι αποθήκες του τελωνείου, άρχισαν να στεγάζουν την Πινακοθήκη των Κυκλάδων. Τα περισσότερα από τα ξένα πλοία έπιαναν μόνο το λιμάνι της Σύρου απ’ όπου γινόταν το διαμετακομιστικό εμπόριο με την άλλη Ελλάδα, τη Ρωσία και την Ανατολή. Τη ναυτιλιακή της ανάπτυξη τη χρωστάει η Ερμούπολη, κατά κύριο λόγο στη δράση της εταιρίας “Ελληνική Ατμοπλοΐα”που ιδρύεται το 1856, αλλά και στα Ναυπηγεία της, τους γνωστούς Ταρσανάδες που “τροφοδοτούσαν”όλη την Ελλάδα με πλοία. Υπολογίζεται ότι αυτή την εποχή ναυπηγήθηκαν στους Συριανούς Ταρσανάδες πάνω από 2.000 πλοία. Αργότερα στη Σύρο θα ναυπηγηθεί και το πρώτο σιδερένιο Ατμόπλοιο. Η “Ελληνική Ατμοπλοΐα “εθεωρείτο… “μοναδικόν εν τη Ανατολή καθίδρυμα” που ήταν γνωστό αργότερα ως “Νεώριον και Μηχανουργεία Σύρου”. Στα μέσα του 19ου αιώνα η Ερμούπολη είναι το μεγαλύτερο ναυτιλιακό, βιομηχανικό και εμπορικό κέντρο της χώρας. Είναι η γέφυρα που συνδέει τη Δύση και την Ανατολή. Η μεγάλη ανάπτυξη της Ερμούπολης, οικονομική και πνευματική ξεφεύγει από τα στενά όρια του Αιγαίου και ακούγεται τ’ όνομα της στις μεγάλες πρωτεύουσες της Ευρώπης.
ΔΗΜΑΡΧΕΙΟ ΕΡΜΟΥΠΟΛΗΣ
Η εντύπωση που δημιουργεί το Καλλιμάρμαρο Δημαρχιακό μέγαρο είναι μνημειακή. Μοιάζει περισσότερο με ανάκτορο. Στις 11 Ιανουαρίου 1876 έγινε η θεμελίωση του κτιρίου σε σχέδια του Γερμανού αρχιτέκτονα Έρνεστ Τσίλλερ, που ήταν ήδη πολύ γνωστός γιατί με τις υπέροχες αρχιτεκτονικές “συνθέσεις” του ομόρφυνε την Αθήνα και αργότερα την Ερμούπολη. Γνώμη των ειδικών της σημερινής εποχής είναι: “...παρά το επιβλητικό μέγεθος και τη μνημειακή παρουσία του, το Δημαρχείο της Ερμούπολης κατορθώνει να διατηρεί μια λιτότητα και μια ηρεμία που προσελκύει ευχάριστα τον θεατή. Αποτελεί αναμφισβήτητα το ωραιότερο Δημαρχείο της χώρας μας.” Περπατώντας μέσα στην πόλη της Ερμούπολης, στους γρανιτένιους ή πλακόστρωτους δρόμους, μπορεί ο επισκέπτης να διακρίνει στις ολομάρμαρες προσόψεις των δημοσίων κτιρίων, αλλά και των σπιτιών της εποχής, την προσεγμένη λαξευτή τοιχοδομία, τη στέρεη κατασκευή και τον αρχιτεκτονικό διάκοσμο δουλεμένο με συνέπεια στα κλασσικά ελληνικά γλυπτά και με περισσή δεξιοτεχνία. Οι Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες, γλύπτες και ζωγράφοι κατάφεραν να “παντρέψουν” και να σεβαστούν δύο ρυθμούς. Το ρομαντικό ρυθμό της Δύσης και την κλασσική αρχαία ελληνική τέχνη, με αποτέλεσμα η Ερμούπολη να χαρακτηρίζεται από τον “Ρομαντικό κλασικισμό”.
