Η ξερολιθιά δεν είναι απλώς μια τεχνική δόμησης, είναι οργανικό κομμάτι της ιστορίας, του τοπίου και της ταυτότητας της Τήνου. Στην πέτρα έχουν αποτυπωθεί οι κόποι γενεών, οι καλλιέργειες στις πεζούλες, τα μονοπάτια που συνέδεαν τους οικισμούς, οι μικρές αγροτικές κατασκευές που σήμερα αποτελούν μοναδικά μνημεία πολιτισμού.
Με αφορμή το "Έτος Ξερολιθιάς", ο Πολιτιστικός Σύλλογος "Αμπασάδα" οργανώνει ένα τριήμερο δράσεων, από σήμερα 28 έως τις 30 Νοεμβρίου, που φέρνει στο προσκήνιο αυτή τη σοφή τέχνη και την ανάγκη να διασωθεί και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει εργαστήριο, πεζοπορίες, παρατήρηση επιτόπιων κατασκευών, αναγνώριση προβλημάτων, συζητήσεις αλλά και ψυχαγωγικές στιγμές. Στόχος είναι να γνωρίσει ο κόσμος την ξερολιθιά βιωματικά, μέσα στο φυσικό της περιβάλλον.
Γ. Δελλατόλας: "Να διατηρηθεί ζωντανή μια παράδοση που είναι κοινός τόπος για πολλά νησιά και αγροτικές περιοχές"
Το ιδρυτικό μέλος της ομάδας και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Πολιτιστικού Συλλόγου "Αμπασάδα", Γιάννης Δελλατόλας μίλησε στην "Κοινή Γνώμη" για το τριήμερο δράσεων για την ξερολιθιά και για την ιστορία και τη σημασία της για τα νησιά.
"Το τριήμερο αυτό είναι ουσιαστικά η πρώτη πρακτική δράση της φετινής χρονιάς. Είναι η τρίτη συνεχόμενη χρονιά που οργανώνουμε δράσεις, σχολές και εργαστήρια γύρω από την τέχνη της ξερολιθιάς. Παράλληλα, συμμετέχουμε και σε αντίστοιχες πρωτοβουλίες που γίνονται σε άλλα σημεία της Ελλάδας, ώστε να διατηρηθεί ζωντανή μια παράδοση που είναι κοινός τόπος για πολλά νησιά και αγροτικές περιοχές. Όλες αυτές οι δράσεις εντάσσονται στο πλαίσιο του "Ξερολιθιά και Εκπαίδευση", με στόχο τη δημιουργία μιας σχολής για τη συγκεκριμένη τεχνική. Σήμερα δεν υπάρχει καμία οργανωμένη, πιστοποιημένη σχολή στην Ελλάδα για την τέχνη της ξερολιθιάς. Η επιδίωξή μας είναι τα παιδιά, από πολύ μικρή ηλικία, να έρθουν σε επαφή με την ξερολιθιά, να μάθουν τις αρχές της και να κατανοήσουν τον ρόλο που είχε και που μπορεί να έχει ξανά στο μέλλον", ανέφερε αρχικά.
"Οι ξερολιθιές δεν ήταν διακοσμητικές κατασκευές, ήταν βασική, πρωταρχική ανάγκη"
Σχετικά με την ξερολιθιά και την ιστορία της, ο κ. Δελατόλας επεσήμανε πως "η ξερολιθιά ήταν ο τρόπος με τον οποίο επέζησαν για αιώνες οι κάτοικοι των νησιών. Αν δεν υπήρχαν οι αναβαθμίδες από πέτρα, δεν θα υπήρχαν καλλιέργειες. Οι ξερολιθιές δεν ήταν διακοσμητικές κατασκευές, ήταν βασική, πρωταρχική ανάγκη για να συγκρατείται το χώμα και να μπορούν να καλλιεργηθούν πλαγιές που αλλιώς θα ήταν άγονες. Από εκεί και πέρα, βέβαια, η τεχνική εξελίχθηκε. Δεν αφορά μόνο τις πεζούλες ή τις αναβαθμίδες, μπορεί να εφαρμοστεί σε περιφράξεις, σε μικρά αγροτικά κτίσματα, σε στάβλους, σε αλώνια, ακόμα και σε παλιά καλντερίμια ή μονοπάτια".
Στο ερώτημα για το αν τα εργαστήρια αυτά γίνονται απλώς για να συντηρηθούν οι παλιές ξερολιθιές ή αν μπορούν να έχουν και ρόλο και στη σύγχρονη εποχή, ο κ. Δελλατόλας απάντησε πως "ο στόχος των εργαστηρίων είναι πολλαπλός. Αρχικά, συντηρούμε τις παλιές ξερολιθιές. Όταν μια ξερολιθιά αρχίσει να καταρρέει και δεν παρέμβεις εγκαίρως, το πρόβλημα μεγαλώνει και ο τοίχος καταστρέφεται πολύ πιο γρήγορα. Παράλληλα, όμως, μεταδίδουμε τεχνική και γνώση. Αυτό το κομμάτι είναι πολύ κρίσιμο, γιατί οι παλιοί μάστορες λιγοστεύουν και μαζί τους κινδυνεύει να χαθεί και η τεχνογνωσία. Έπειτα, εξίσου σημαντικό στοιχείο, είναι η ευαισθητοποίηση. Θέλουμε να ενημερωθούν κάτοικοι, τουρίστες, επενδυτές, μηχανικοί, αρχιτέκτονες. Για χρόνια η ξερολιθιά δεν ήταν σε υπόληψη, γίνονταν καταστροφές για δρόμους, οικόπεδα ή οικοδομές, ειδικά λόγω της υπερδόμησης. Με τα εργαστήρια αυτά προσπαθούμε να αλλάξουμε αυτή την αντίληψη και να δείξουμε την πραγματική της αξία".
"Το επόμενο στάδιο είναι να δημιουργηθεί μια πιστοποιημένη σχολή, η οποία θα μπορεί να εκπαιδεύσει νέους τεχνίτες"
Τέλος, για τον στόχο της δημιουργίας μίας σχολής για την ξερολιθιά, υπογράμμισε πως "παράλληλα, δουλεύουμε και στο επόμενο βήμα, τη συγκρότηση μιας σχολής. Είναι η φυσική συνέχεια των εργαστηρίων. Αυτή την περίοδο εκδίδουμε ένα εγχειρίδιο για το πώς πρέπει να γίνονται τα εργαστήρια, ώστε να υπάρχει μια ενιαία, τεκμηριωμένη μεθοδολογία. Το επόμενο στάδιο είναι να δημιουργηθεί μια πιστοποιημένη σχολή, η οποία θα μπορεί να εκπαιδεύσει νέους τεχνίτες. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί υπάρχουν μνημεία όπως οι περιστεριώνες, οι ανεμόμυλοι, οι νερόμυλοι και άλλα αγροτικά κτίσματα που σήμερα δεν μπορούν να συντηρηθούν σωστά, καθώς δεν υπάρχουν πιστοποιημένοι τεχνίτες".
Το πλήρες πρόγραμμα του τριημέρου
Το αφιέρωμα "Έτος Ξερολιθιάς: Ξερολιθιά και Εκπαίδευση" απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες και αναπτύσσεται μέσα από τρεις ημέρες δραστηριοτήτων:
Παρασκευή 28/11 – 20:00
Σινέ Ξερολιθιά – Μοσχούλειος Σχολή, Κέντρο Πολιτισμού και Παιδείας Δήμου Τήνου
Προβολή σύντομων ταινιών για τη ξερολιθιά, από την Ελλάδα και τον κόσμο.
Έναρξη τριημέρου με εικόνες και ιστορίες από παραδοσιακές τεχνικές που επιβιώνουν μέχρι σήμερα.
Σάββατο 29/11 – 13:30
Πεζοπορική διαδρομή στη Λιντάδο (μετά την Αετοφωλιά)
Σημείο συνάντησης: Άγιος Παντελεήμονας
Κατά τη διαδρομή οι συμμετέχοντες θα παρατηρήσουν κατασκευές ξερολιθιάς, θα εντοπίσουν φθορές, θα συζητήσουν για τις μορφές προστασίας και, όπου είναι δυνατόν, θα συμβάλουν σε μικρές επιτόπιες επεμβάσεις.
Κυριακή 30/11 – 09:30
Πεζοπορική διαδρομή “Κυκλική – στο Όρος” (πάνω από το Πόρτο)
Σημείο συνάντησης: Εκκλησάκι της Παναγίας
Πεζοπορία σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές ενότητες του νησιού, όπου η πέτρα διαμορφώνει το ανάγλυφο, τις καλλιέργειες και τη θέα προς τη θάλασσα.
Οι συμμετέχοντες πρέπει να φορούν κλειστά παπούτσια και μακρύ παντελόνι. Χρήσιμο να έχουν ένα τετράδιο και ένα μολύβι για σημειώσεις ή σκίτσα. Η συμμετοχή είναι δωρεάν και προτείνεται προεγγραφή μέσω e-mail ή τηλεφωνικής επικοινωνίας με την Αμπασάδα.
Η αξία της ξερολιθιάς για το τοπίο και την οικονομία
Σε ένα νησί όπως η Τήνος, όπου το έδαφος είναι συχνά πετρώδες, οι αναβαθμίδες από ξερολιθιά αποτέλεσαν το θεμέλιο της αγροτικής ζωής. Συγκρατώντας το χώμα, δημιουργούν επίπεδες επιφάνειες καλλιέργειας, προστατεύουν από τη διάβρωση και βοηθούν στη διαχείριση των υδάτων. Είναι, με άλλα λόγια, μια φυσική τεχνολογία αιώνων που σήμερα αναγνωρίζεται ως πράσινη πρακτική και σύμμαχος της βιώσιμης ανάπτυξης.
Ταυτόχρονα, η ξερολιθιά ενισχύει τον εναλλακτικό τουρισμό με πεζοπορικά μονοπάτια, αγροτουριστικές εμπειρίες και υπαίθριες ξεναγήσεις. Είναι στοιχείο που διαφοροποιεί την Τήνο από άλλους προορισμούς, τονίζοντας τον δεσμό της με την παράδοση και το περιβάλλον.
Εκπαίδευση και συμμετοχή: οι νέες γενιές στο προσκήνιο
Η προσπάθεια της "Αμπασάδα" δεν περιορίζεται στη συντήρηση, αλλά εστιάζει και στη μεταλαμπάδευση γνώσης. Το τριήμερο συνδέει παλιούς τεχνίτες με νέους ανθρώπους που επιθυμούν να μάθουν μια τέχνη η οποία απαιτεί υπομονή, παρατήρηση και δεξιοτεχνία.
Η διαδικασία της επιτόπιας αναγνώρισης φθορών, της καταγραφής και της μικρής επισκευής βοηθά τους συμμετέχοντες να δουν πώς "σκέφτεται" η πέτρα. Να κατανοήσουν ότι μια ξερολιθιά δεν είναι απλώς ένας τοίχος, αλλά είναι ένα σύστημα ισορροπίας που λειτουργεί χωρίς συνδετικό υλικό.
Η συμμετοχή της κοινότητας, ακόμη και μέσα από απλές παρεμβάσεις, δημιουργεί αίσθημα συλλογικής ευθύνης για το τοπίο. Η ξερολιθιά γίνεται αφορμή για συζήτηση, συνεργασία, κοινό βηματισμό.
