Η Ειρεσιώνη ήταν ένα έθιμο της αρχαίας Ελλάδας που είχε προγραμματιστεί δύο φορές το χρόνο. Μια την Άνοιξη για να παρακαλέσουν τους θεούς να προστατέψουν τη σοδειά και μια το φθινόπωρο για να ευχαριστήσουν τους θεούς γιατί βοήθησαν να έχουν την καλή συγκομιδή. Η Ειρεσιώνη, προέρχεται από τη λέξη είρος, δηλαδή έριον που σημαίνει μαλλί. Ήταν ένας κλάδος αγριελιάς που τον στόλιζαν με γιρλάντες φτιαγμένες από μαλλί λευκό και κόκκινο και με τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς, όπως καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα και διάφορα δημητριακά. Το άσπρο και το κόκκινο βαμμένο μαλλί συμβόλιζαν την υγεία και την ομορφιά. Οι διάφοροι καρποί, αλλά και το λάδι, το κρασί και το μέλι συμβόλιζαν την καρποφορία της γης και τα συγκέντρωναν όλα μαζί οι άνθρωποι γιατί θεωρούσαν ότι ήταν μια έκφραση ευχαριστίας για την γονιμότητα της χρονιάς που πέρασε και ήταν, επίσης, μια παράκληση ώστε να συνεχιστεί η γονιμότητα και η ευφορία και την επόμενη χρονιά. Βέβαια, στην αρχαία Ελλάδα, όλα αυτά τα έθιμα και οι ευχαριστίες ήταν αφιερωμένα στην Αθηνά, στον Απόλλωνα και στις Ώρες (Ευνομία, Δίκη, Ειρήνη), γιατί πίστευαν ότι αυτοί ήταν οι θεοί που φρόντιζαν ιδιαίτερα τον άνθρωπο.
Κάλαντα και Έθιμα
Στο τέλος του φθινοπώρου και αρχές του χειμώνα, σύμφωνα με το έθιμο, «παίδες αμφιθαλείς», που σημαίνει ότι ζούσαν και οι δύο γονείς τους, γύριζαν από σπίτι σε σπίτι κρατώντας την Ειρεσιώνη, δηλαδή το κλαδί ελιάς το στολισμένο με το άσπρο και κόκκινο μαλλί και με τους καρπούς, τραγουδώντας τις καλένδες, δηλαδή τα κάλαντα. Γέμιζαν οι δρόμοι στην αρχαία Αθήνα και τα σπίτια της πόλης από τους «αμφιθαλείς παίδες» και ακούγονταν τριγύρω οι ευχάριστες φωνές τους με τις ευχές για υγεία και ευφορία των καρπών της γης. Έπαιρναν, βέβαια, το φιλοδώρημά τους από τον νοικοκύρη ή την κυρά και όταν έφθαναν στο σπίτι τους κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτά τους, όπου έμενε εκεί μέχρι την ημέρα του νέου έτους, οπότε, αφού τοποθετούσαν την νέα, κατέβαζαν την παλιά και την έκαιγαν.
Άλλα παιδιά κρεμούσαν την νέα Ειρεσιώνη πάνω από την είσοδο του ιερού του Απόλλωνα με την παράκληση να την «ευλογεί» ο θεός. Συχνά, για να είναι πιο αγαπητή η Ειρεσιώνη στον Απόλλωνα, τα παιδιά μαζί με το κλαδί της ελιάς πρόσθεταν και κλαδιά Δάφνης, που γνώριζαν ότι ήταν η αγαπημένη του Θεού.
Ένα απόσπασμα από τα κάλαντα εκείνης της εποχής, που τραγουδούσαν τα παιδιά: «Η Ειρεσιώνη φέρνει κάθε τι καλό. Φρούτα και ψωμάκια που μας τρέφουν και μέλι και λάδι απαλό και ξέχειλους κύλικες με καλό κρασί για να μεθύσεις και να κοιμηθείς..». Τα κλαδιά της ελιάς τα στόλιζαν με λουλούδια, ταινίες (κορδέλες), έρια (μαλλιά) χρωματιστά και άσπρα και μικρές μπάλες από μέταλλο, που παρίσταναν τους πλανήτες, τον Ήλιο και την Σελήνη ή άλλους αστέρες. Μήπως… αυτές οι μεταλλικές μπάλες θυμίζουν τις σημερινές Χριστουγεννιάτικες μπάλες που στολίζουμε τα δεντράκια μας;
Τα έθιμα αυτά, καθώς και άλλα αρχαία ελληνικά έθιμα, πέρασαν στους πρωτοχριστιανικούς χρόνους, στη συνέχεια στο Βυζάντιο και από εκεί διατηρήθηκαν μέχρι τις μέρες μας. Έτσι, μαζί με πολλά έθιμα, το ίδιο και τα κάλαντα, κατά την περίοδο του Βυζαντίου, με τη συμμετοχή λογίων ανθρώπων αλλάζουν θεματολογία και αναφέρονται στο θρησκευτικό γεγονός της ημέρας της γεννήσεως του Χριστού, που με τόση αγάπη και σεβασμό αποδεχθήκαμε. Βασίζονται πάνω σε εκκλησιαστικούς ύμνους που είναι πάντα τόσο συγκινητικοί με μια αντίληψη του θαύματος, όπως το νοιώθει ο απλός άνθρωπος και κυρίως τα παιδιά. Ας θυμηθούμε ότι η ονομασία «Κάλαντα, προέρχεται από τις αρχαίες Ρωμαϊκές καλένδες (calenta), που όπως λένε και γράφουν πολλοί ιστορικοί, η λέξη calenta προήλθε από το ελληνικό : καλώ. Οι καλένδες ήταν γιορτές της αρχαίας Ρώμης, ιδιαίτερα λαμπρές και συνέπιπταν με την αρχή του νέου χρόνου, τιμώντας τον δικό τους θεό Ιανό (εξ ου και ο Ιανουάριος)
Χριστουγεννιάτικο Δένδρο
Πολλοί ιστορικοί, (Έλληνες και Ευρωπαίοι) γράφουν ότι παράγοντας του Χριστουγεννιάτικου δένδρου είναι η Ειρεσιώνη!! Ίσως, λέει, μέσω αυτής μεταδόθηκε το έθιμο του στολισμένου δένδρου στους βόρειους λαούς από τους Έλληνες ταξιδευτές. Συχνά-πυκνά όσοι Έλληνες βρίσκονται σε ξένες χώρες και επιθυμούσαν λόγω της εποχής να στολίσουν κλαδί ελιάς… ήταν δύσκολο, γιατί στις βόρειες χώρες ελιά δεν υπήρχε. Έτσι αναγκάζονται να στολίζουν κλαδιά από διάφορα άλλα δένδρα που εφύοντο στον κάθε τόπο. Αυτό που άρεσε ιδιαίτερα στους βόρειους λαούς ήταν το στόλισμα των κλαδιών. Το αντέγραψαν από τους Έλληνες ταξιδευτές και το κράτησαν σαν έθιμο υποδοχής του νέου χρόνου.
Στο Βυζάντιο όμως δεν έγινε αποδεκτό. Η Ειρεσιώνη θεωρήθηκε ειδωλολατρικό έθιμο και λίγο λίγο ξεχάστηκε.
Πολλούς αιώνες αργότερα το ίδιο έθιμο του στολισμού επανήλθε στην Ελλάδα από τους βόρειους λαούς με τη μορφή του Χριστουγεννιάτικου δένδρου, αλλά κυρίως Πρωτοχρονιάτικου! Όταν οι Βαυαροί συνόδεψαν στην Ελλάδα τον Όθωνα, τον πρώτο Βασιλέα, επανήλθε και το δικό τους, όπως είπαν έθιμο του Πρωτοχρονιάτικου δένδρου.
Παρ’ όλα αυτά, το έθιμο της Ειρεσιώνης υπήρχε πάντα στη μνήμη των Ελλήνων (είτε από γραπτά κείμενα είτε από λόγους που μεταφέρονταν από γενιά σε γενιά), γι’ αυτό το λόγο, το Χριστουγεννιάτικο δένδρο υιοθετήθηκε αμέσως.
Νομίζω ότι είναι ένα πανέμορφο έθιμο το στολισμένο δένδρο, είτε είναι Ελληνικό είτε Ευρωπαϊκό. Το ίδιο πανέμορφο έθιμο είναι και το καραβάκι, ιδιαίτερα στα νησιά μας.
Κότινος: κλαδί αγριελιάς. Στην αρχαία Ελλάδα ήταν το στεφάνι των νικητών στους αγώνες.
Ειρεσιώνη: Κλαδί ελιάς στολισμένο με τούφες ερίου (μαλλιού) και καρπούς.
