Δεκαπενταύγουστος «Το Πάσχα του καλοκαιριού» έτσι αποκαλούσε τη γιορτή της Παναγιάς ο Φώτης Κόντογλου. Χιλιάδες μικρές και μεγάλες εκκλησιές ή ξωκλήσια του τόπου μας τιμούν την Κοίμηση της Θεοτόκου.
Αυτή την ημέρα του δεκαπενταύγουστου το Αιγαίο, το Ελληνικό Αρχιπέλαγος, κρατά στην αγκαλιά του την εικόνα της Παναγίας και την τιμά με ιδιαίτερο σεβασμό αλλά και με θρησκευτική συγκίνηση. Σε κάθε τόπο ή περιοχή της χώρας μας, αλλά ιδιαίτερα κάθε νησί στο Αιγαίο και όχι μόνον, ονοματίζουν την Παναγία με τα επίθετα που διαλέγουν οι πιστοί: Θαλασσινή, Βουνιώτισσα, Γκρεμιώτισσα, Τουρλιανή, Καστρινή, Αρχοντοπαναγιά, Σπηλιανή, Εκατονταπυλιανή… Ονόματα που το καθένα τους δηλώνει τη βεβαιότητα της αναμφισβήτητης και προσωπικής παρουσίας της Θεομήτορος στη Σίφνο, την Ίο, τη Μύκονο, τη Σκύρο, τη Νίσυρο, την Πάρο και όλα τ’ άλλα Κυκλαδονήσια.
Ο Οδυσσέας Ελύτης έγραψε για την Παναγιά:
«Λίγο για μια στιγμή
να παίξεις στην κιθάρα σου
τα ονόματα της Παναγίας
και θα δεις:
Ε! Χρυσομαλλούσα
Ε! Χρυσοκαλίτισσα
λάμπουσα και Κανάλα μου
και Παραπορτιανή μου
Ε! Παναγιά τα Μάγκανα
Ε! Παναγιά τόσο νερό
Καρυστιανή κι Ακλειδιανή
Δαφνιώτισσα κι Αργιώτισσα
Ε! Κρουσταλλένια
Ε! Δροσιανή
Ε! Παναγιά του Νίκους»
Στις Παναγιές τις φερμένες από τη βυζαντινή παράδοση, πηγαίνει ο νους τις ημέρες αυτές, που οι ήχοι της καμπάνας ταξιδεύουν από νησί σε νησί με το μελτέμι. Αλλά και στα μικρά νησιά μας καμιά φορά η μυρωδιά από εφτάζυμα - μια απλή συνοδεία του νηστίσιμου φαγητού - ανακατεύεται με τον φρέσκο ασβέστη. Αυτό τον ασβέστη ακόμα και σήμερα οι γυναίκες χρησιμοποιούν με ευλάβεια για ν’ ασπρίσουν τα μικρά ξωκλήσια.
Κοντά στην κάθε Παναγιά κάποια γυναίκα έχει ορίσει στη ζωή της να τη φυλάει και να προσέχει το μικρό εκκλησάκι. Θυμάμαι τα ονόματα γυναικών που άκουγα στα μικρονήσια,… η Ειρήνη, η Μαρία, η Αναστασία, η Ζαμπέτη, η Ακαθή και τόσες άλλες είναι οι αφανείς ιέρειες που συντηρούν και σώζουν τα μικρά ξωκλήσια. Φροντίζουν με ιδιαίτερο σεβασμό και στολίζουν την εικόνα, που όπως λένε έφθασε εκεί επειδή το ήθελε η Θεοτόκος - και ήρθε με κάποιο θαύμα - είτε την έφεραν τα κύματα, όπως στην Ίο και στην Αμοργό, είτε την έβγαλε η γη από τα σπλάχνα της, όπως στην Τήνο αλλά και σ’ άλλα νησιά.
Παναγιές των Κυκλάδων
ΤΗΝΟΣ: Μεγαλόχαρη.
30 Ιανουαρίου 1823. «Εκ σπλάχνων γης Αγία Εικών ανέθορε, Ευαγγελίσασα Ελλάδος Ελευθερίαν». Η εύρεση της θαυματουργής εικόνας της Μεγαλόχαρης (παρουσιάζει τον Ευαγγελισμό), μετά το θείο όραμα της τότε μοναχής και τώρα Αγίας Πελαγίας, έχει καταστήσει την Τήνο το μεγαλύτερο προσκύνημα της πατρίδας μας.
ΠΑΡΟΣ: Εκατονταπυλιανή.
Η αρχαιότερη βυζαντινή εκκλησία στο Αιγαίο, η Καταπολιανή ή Εκατονταπυλιανή. Σύμφωνα με την παράδοση ο ναός χτίζεται από τον Άγιο Κωνσταντίνο ύστερα από επιθυμία της μητέρας του Ελένης η οποία είχε κάνει τάμα να σωθεί από θαλασσοταραχή όταν έπλεε προς τους Αγίους Τόπους για την εύρεση του Τιμίου Σταυρού. Έκανε στάση στο λιμάνι της Πάρου και προσευχήθηκε σ’ ένα μικρό ναΐδριο που είδε ανάμεσα σε θάμνους. Ο ναός χτίστηκε το 326 μ.Χ. και ο Ιουστινιανός αργότερα, τον 6ο αιώνα έχτισε την μεγαλόπρεπη εκκλησία που θαυμάζεται έως σήμερα. Η εικόνα της Παναγίας στο τέμπλο (17ος αιώνας) είναι δωρεά της οικογένειας του ηγεμόνα Μαυρογένη, προγόνου της Μαντώς Μαυρογένους.
ΙΟΣ: Παναγιά η Γκρεμιώτισσα.
Η Παναγιά του γκρεμού (18ος αιώνας) αποτελεί το ιερό προσκύνημα των απανταχού Ιητών. Είναι χτισμένη πάνω σε απρόσιτο γκρεμό, στο πιο περίβλεπτο μέρος της χώρας, δίπλα σ’ έναν γέρο-φοίνικα (παλαιά ονομασία του νησιού «Φοινίκη»). Η Γκρεμιώτισσα «εποπτεύει και φυλάει το νησί της από κάθε κακό». Η θαυματουργή εικόνα της Κοιμήσεως ταξίδεψε πάνω σε μικρή σχεδία, με την κανδήλα αναμμένη, από την τουρκοκρατούμενη Κρήτη και έφθασε στα φιλόξενα ακρογιάλια της Ίου.
ΜΥΚΟΝΟΣ: Παραπορτιανή.
Το νησί με τις 440 εκκλησιές έχει πολλές αφιερωμένες στην Παναγία. Μία από όλες είναι η περίφημη Παραπορτιανή, στο παλιό βενετσιάνικο κάστρο της πόλης δίπλα στη «Μικρή Βενετία». Στα βραχάκια της Παραπορτιανής απολαμβάνουν οι επισκέπτες τη δύση του ήλιου στο Αιγαίο.
ΦΟΛΕΓΑΝΔΡΟΣ: Κοίμηση.
Στην πλαγιά του Παλαιόκαστρου, λίγο έξω από τη Χώρα, υψώνεται η ολόλευκη εκκλησία της Παναγίας. Η παράδοση λέει ότι 18 πλοία Αλγερινών… «κατεποντίσθησαν άπαντα εξ αιτίας τρομεράς λαίλαπας και εσώθη η νήσος…» Με θαύμα της Παναγίας, που είχαν παρακαλέσει και ζήτησαν την βοήθεια της καταφεύγοντας στον ναό της, έσωσαν τις ζωές τους.
ΑΝΔΡΟΣ: Το μοναστήρι της Παναχράντου.
Η κυκλαδίτικη παράδοση θέλει την «εύρεση» της θαυματουργής εικόνας μέσα σ’ ένα πυκνό δάσος τη νύχτα. Ένα «φως υπερκόσμιο» οδήγησε δύο μοναχούς να ανακαλύψουν την εικόνα. Εκεί χτίστηκε ένα μικρό ναΐδριο και αργότερα ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Νικ. Φωκάς ιδρύει το Μοναστήρι. Ήταν ένα τάμα του.
ΚΥΘΝΟΣ: Παναγιά Κανάλα
Είναι πολιούχος του νησιού και πήρε τ’ όνομά της γιατί η εικόνα βρέθηκε στο θαλασσινό κανάλι ανάμεσα Κύθνο και Τζιά. Η παράδοση λέει ότι η εικόνα πιάστηκε στα δίχτυα ντόπιων ψαράδων. Ο ναός κτίσθηκε το 1822 και επισκευάστηκε το 1870.
Αναφερθήκαμε σε ελάχιστες από τις χιλιάδες μικρές και μεγάλες εκκλησίες που είναι αφιερωμένες στην Παναγιά και που τιμάται παντού στον ελλαδικό χώρο και όχι μόνο.
Χρόνια πολλά σε όσους και όσες γιορτάζουν!!!
