Σχεδόν ένα χρόνο μετά την επέτειο του θανάτου του εθνικού μας ποιητή, αξίζει ένα μικρό αφιέρωμα στον μεγάλο δάσκαλο και στον μεγάλο δημιουργό, που καλλιέργησε και προίκισε την ποίησή μας με την νεοελληνική γλώσσα.
Στις 27 Φεβρουαρίου του 2013 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από την παγωμένη μέρα που η Ελλάδα αποχαιρετούσε τον Ποιητή της, στην Αθήνα, στο Πρώτο Κοιμητήριο.
Γεννήθηκε στην Πάτρα το 1859. Στα έξι του χρόνια έχασε τη μητέρα του. Στη ζωή του θυμόταν πάντα τη ματιά της, την καρφωμένη πάνω του καθώς τον πήγαν να την δει για τελευταία φορά. Πολύ γρήγορα έφυγε και ο πατέρας του από τη ζωή. Το Μεσολόγγι είναι η δεύτερη πόλη, που στο σπίτι του θείου του θα συνεχίσει τη ζωή του μαζί με τον αδελφό του Χρήστο. Αργότερα πήγε στην Αθήνα όπου σπούδασε Νομικά και είναι η εποχή που αρχίζει να τον κατακτά η ποίηση. Η Αθήνα έγινε πια η πατρίδα του. Έκανε οικογένεια με την σύζυγό του Μαρία και απέκτησε τρία παιδιά.
Τον Λέανδρο, την Ναυσικά και τον Άλκη, που… έφυγε γρήγορα από την ζωή. Τον κράτησε αθάνατο μέσα στο έξοχο ποίημα του «Ο ΤΑΦΟΣ».
Ο μεγάλος ποιητής
Η ποίηση εκείνη την εποχή ήταν ακόμη ρομαντική και δεν απέδιδε την ελληνική πραγματικότητα. Ο Παλαμάς φιλοδόξησε κάτι καινούργιο, ελληνικό, πραγματικό. Και το πέτυχε με τον όγκο του ποιητικού έργου του, με την ποιότητα της προσφοράς του και με την φροντίδα του να γνωρίσουν οι Έλληνες τις προόδους των Ευρωπαίων και να ανέβει η στάθμη της εγχώριας λογοτεχνικής παραγωγής. Σε μία μελέτη ο Τ. Παπατσώνης με τίτλο «Τιμή στον Παλαμά» γράφει: «Έχουμε χρέος να αισθανόμαστε αιώνια ευγνωμοσύνη στον Ποιητή που φορτώθηκε θεληματικά και συνειδητά όλο το βάρος και τον μόχθο για να καλύψει όσο ήταν δυνατό το φοβερό κενό που άφησαν στην Ρωμιοσύνη τέσσερις αιώνες σκοταδιού απ’ τη σκλαβιά των Τούρκων. Χάρις σ’ αυτόν γίναμε ισότιμοι με τον υπόλοιπο κόσμο, από αποξενωμένοι που ήμασταν».
Από πολύ νέος, ο Παλαμάς έγινε οπαδός την Εθνικής Ιδέας και των πρωτεργατών της Εθνεγερσίας (Ρήγα – Καϊρη – Κοραή κ.α.). Με αφετηρία πάντα την Ελλάδα απ’ όπου πήγασε το φως, αλλά και μπορεί να εκπέμπει φως έγραψε: «Επειδή είμαι τόσο προσωπολάτρης, όλες οι κρίσιμες στιγμές του Έθνους έχουν αποτυπωθεί στους στίχους μου. Η ιδέα της Ομοσπονδίας της Βαλκανικής θα είναι μάλλον ευεργετική για την πατρίδα μας». Κι ο ποιητής προχωρεί πιο πέρα. Στην συνένωση και ομοψυχία των λαών!! Και έγραψε: «Νέα Ιστορία γράφεται! Στα ολόασπρά της δεφτέρια τα ονόματά σας καρτερεί, Χώρες, Βασίλεια, τόποι. Για τον πρωτόφαντο σκοπό δώστε λαοί τα χέρια! Η Ελλάδα! Ω! αυτή η χώρα ποια προπύλαια σου ανοίγει, Πανευρώπη!» Ποιο κείμενο θα μπορούσε να εκφράσει καλύτερα αυτό το όνειρο της ενωμένης Ευρώπης. Ο Στρατής Μυριβήλης είχε γράψει: Μέσα στη Νέα μας ιστορία δύο εθνικές μορφές υπάρχουν ολοκληρωμένες από τον χρόνο και τον θάνατο. Ο Παλαμάς και ο Βενιζέλος. Διαφορετικοί δρόμοι του καθενός. Η μοιραία συνάντηση τους είναι στο θέμα της Ελλάδας. Με την πολιτική δράση το αντιμετωπίζει ο ένας, με την ποίηση ο άλλος!!»
Ο Παλαμάς στάθηκε σ’ ολόκληρη τη ζωή του με την πένα στο χέρι. Έγραφε και χτένιζε τον πεζό του λόγο με την υπομονή της μέλισσας και σμίλευε το στίχο τον ποιημάτων του, θαρρείς, με το… καλέμι. Το έργο του το ποιητικό και το πεζογραφικό είναι απέραντο. Λίγα από τα έργα του που μπορούν να καταγραφούν είναι: «Τραγούδια τις πατρίδας μου» , «Τα μάτια της ψυχής μου» , «Ίαμβοι και Ανάπταιστοι» , «Οι χαιρετισμοί της ηλιογέννητης» , «Ασάλευτη Ζωή» , «Διηγήματα» , «Η τρισεύγενη» , «Δεκατετράστιχα» και πολλά άλλα… Το πρόσφατο διεθνές συνέδριο με θέμα την «Ποίηση του Κωστή Παλαμά» στην Ακαδημία Αθηνών, κατέδειξε την ιστορική και πολιτισμική αναγκαιότητα της «αναβίωσης» εφ’ όλης της ύλης του έργου του. Στόχος είναι η έκδοση 50 τόμων με το σύνολο του έργου του σε ποιητικό αλλά και πεζό λόγο.
Το 1897 ο Παλαμάς διορίζεται Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου. Ο διορισμός του ήταν άσχετος προς κάθε πολιτικό μέσον και υπαγορεύτηκε από τιμητική διάθεση προς έναν ποιητή που ολοένα κέρδιζε και μεγαλύτερη θέση στην πνευματική Ελλάδα εκείνης της εποχής. Βέβαια είχε κατηγορηθεί ότι ήταν δημοτικιστής!! Πίστευε όμως ότι η δημοτική γλώσσα προσέφερε μια κοινωνική και πνευματική βοήθεια στον απλό άνθρωπο που μόνο με την απλή δημοτική γλώσσα θα μπορούσε να γνωρίσει το ιστορικό παρελθόν της χώρας του και να αγκαλιάζει την Ελληνική ιστορία. Με το υπέροχο έργο του ο «Δωδεκάλογος του Γύφτου» ο ποιητής ξεπέρασε κάθε προηγούμενο και όπως έγραψε τότε ο Ψυχάρης, «…ο ποιητής όλο κι αν ανεβαίνει στον Παρνασσό για να φτάσει στην κορφή και να γίνει ο ποιητής του Γένους του».
Τα ίδια επαινετικά σχόλια γράφτηκαν και για το επικό ποίημα: «Η Φλογέρα του Βασιλιά». Μέσα από αυτή τη… «ραψωδία» προσπάθησε να ζωντανέψει τις μεγάλες μορφές του παρελθόντος και να ενθουσιάσει το πνεύμα των Ελλήνων.
Ο Παλαμάς πίστευε στο κοινωνικό ανέβασμα της γυναίκας, που το θεωρούσε απαραίτητο και «θεμελιωτικό» για το γενικότερο κοινωνικό ανέβασμα. Και αυτό βέβαια μόνο μέσα από τη σωστή Παιδεία μπορούσε να γίνει. Έγραψε, με πίστη και ενθουσιασμό:
«Χαίρε Γυναίκα εσύ!
Αθηνά, Μαρία, Ελένη, Εύα
Να η ώρα σου! Τα ωραία φτερά
Δοκίμασε κι ανέβα!...»
«Στη Γυναίκα υπάρχει το ΣΗΜΕΡΑ και το ΑΠΕΙΡΟ».
Από τον «Ύμνο της Αθηνάς»
στον «Ύμνο των Ολυμπιακών Αγώνων»
Ο υπέροχος αρχαιολατρικός «Ύμνος της Αθηνάς»
Είχε βραβευθεί στον ιδιαίτερης βαρύτητας «Φιλαδέλφειο» Διαγωνισμό. Ήταν η πρώτη φορά που κατακτούσε το κορυφαίο για την εποχή λογοτεχνικό έπαθλο. Ακολούθησε η συλλογή «Τα μάτια της ψυχής μου» και κάποιοι στίχοι αναπαράχθηκαν σε καίρια σημεία του ολυμπιακού ύμνου.
Ο ολυμπιακός ύμνος είναι το πιο οικείο και λαμπερό ορόσημο για τον πολύ κόσμο, (ιδιαίτερα στην εποχή μας) από την ανεκτίμητη υστεροφημία του Κωστή Παλαμά.
Ο πρώτος πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής (ΔΟΕ) Δημήτριος Βικέλας ήταν διεθνώς αναγνωρισμένος λόγιος και υπήρχε μια αλληλοεκτίμηση και σεβασμός ανάμεσα στους δύο σπουδαίους Έλληνες, αν και είχαν διαφορά ηλικίας. Ο Βικέλας ήταν 25 χρόνια μεγαλύτερος από τον νεαρό Παλαμά. Του ανέθεσε όμως τη συγγραφή του Ολυμπιακού Ύμνου, (που επισήμως αναγνωρίσθηκε ως Ύμνος της ΔΟΕ απ’ όλες τις χώρες του κόσμου το 1958).
Ο Βικέλας ανέθεσε τη μουσική επένδυση στον διεθνούς φήμης μουσουργό Σπύρο Σαμάρα, που διέπρεπε τότε στην Όπερα της Βιέννης. Με αυτόν τον ύμνο άρχισαν οι πρώτοι Ολυμπιακοί αγώνες στην Αθήνα το 1896.
ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΣ ΥΜΝΟΣ
Αρχαίο Πνεύμ’ αθάνατο, αγνέ πατέρα
του ωραίου, του μεγάλου και τ’ αληθινού
κατέβα, φανερώσου κι άστραμ’ εδώ πέρα
στη δόξα της δικής σου γης και τ’ ουρανού.
Στο δρόμο και στο πάλεμα και στο λιθάρι,
Στων ευγενών Αγώνων λάμψε στην ορμή,
και με τ’ αμάραντο στεφάνωσε κλωνάρι
και σιδερένιο πλάσε κι άξιο το κορμί.
Κάμποι, βουνά και πέλαγα φέγγουν μαζί σου
σαν ένας λευκοπόρφυρος μέγας ναός.
Και τρέχει, στο ναό εδώ προσκυνητές σου,
Αρχαίο Πνεύμ’ αθάνατο, κάθε λαός.
Όταν έφυγε από τη ζωή ο Κ. Παλαμάς, πλήθος κόσμου ακολουθούσε τη νεκρώσιμη
ακολουθία. «Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπάει η Ελλάδα»! είχε με βροντερή φωνή τονίσει ο Άγγελος Σικελιανός.
