Με τη βιομηχανική κληρονομιά της Ερμούπολης και το μεγάλο κεφάλαιο που ονομάζεται “κλωστοϋφαντουργία” ασχολήθηκε για δύο συνεχείς χρονιές η ομάδα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης του 3ου Γυμνασίου Σύρου, με υπεύθυνους καθηγητές τους κυρίους Κωνσταντίνο Ευωδιά, Άννα Ωρολογά, Σοφία Μπαρδάνη και Ευαγγελία Παπαλαζάρου.
Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της ημερίδας “Με τη ματιά μας σ' ένα αειφόρο μέλλον” που πραγματοποιήθηκε στο Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης. Στο χώρο εκτέθηκαν επίσης ζωγραφικά έργα των μαθητών της Γ' Γυμνασίου που απαρτίζουν την ομάδα, με θέμα τα εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας της Σύρου. Για τους σκοπούς της έρευνας, η ομάδα ακολούθησε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα δραστηριοτήτων και επισκέψεων, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι επισκέψεις στο Περιβαλλοντικό Κέντρο Λαυρίου (κατά το πρώτο έτος υλοποίησης του προγράμματος) και σε εγκαταλελειμμένα και εν χρήσει εργοστάσια στη Ρόδο.
Η πρώτη από τις ομάδες διερεύνησε τον αριθμό των βιομηχανικών εργατών στα κλωστοϋφαντουργεία και τις συνθήκες εργασίας, καθώς και επιμέρους ζητήματα, που αφορούσαν στη γυναικεία και παιδική εργασία, τη θνησιμότητα των εργατών και τη συμμετοχή τους σε συνδικαλιστικούς αγώνες. Αντικείμενο μελέτη της δεύτερης ομάδας ήταν η παραγωγή των εργοστασίων, δηλαδή ο τύπος των προϊόντων που παρήγαγαν, η προέλευση των πρώτων υλών και η διοχέτευσή τους στην αγορά.
Επιτόπια έρευνα και καταγραφή
Πρώτο μέλημα της ομάδας ήταν η αναζήτηση πληροφοριών σε σχετικούς διαδικτυακούς ιστότοπους, αναφορικά με την ανάπτυξη της βιομηχανίας και ειδικότερα του κλάδου της κλωστοϋφαντουργίας στη Σύρο. Στη συνέχεια, επισκέφτηκαν το Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης, όπου ξεναγήθηκαν από τον υπεύθυνο κ. Αχιλλέα Δημητρόπουλο. Στους μαθητές μοιράστηκε φύλλο εργασίας, ώστε να αναζητήσουν, να φωτογραφίσουν εκθέματα και να καταγράψουν πληροφορίες σχετικές με το θέμα του προγράμματος.
Σημειώνεται ότι κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το νησί της Σύρου γνώρισε μεγάλη οικονομική ανάπτυξη και εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα εμπορικά κέντρα της Ελλάδος. Η αρχή έγινε το 1822 με την άφιξη των προσφύγων από τη Χίο και τα Ψαρά, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν κοντά στην ακτή και ίδρυσαν την Ερμούπολη. Παράλληλα, άρχισαν να δημιουργούν επιχειρήσεις. Αρχικά ασχολήθηκαν με την προμήθεια ειδών πρώτης ανάγκης, αλλά και τη ναυπήγηση πλοίων. Όσο η πόλη αναπτυσσόταν χάρη στο εμπόριο και τη ναυτιλία, δημιουργήθηκαν τα πρώτα εργοστάσια βυρσοδεψίας και κλωστοϋφαντουργίας. Κατά συνέπεια, η πόλη μετατράπηκε σε ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά κέντρα της Ελλάδας, αλλά γνώρισε και ιδιαίτερη πολιτιστική ανάπτυξη, μέχρι να παρακμάσει προς τα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως λόγω της οικονομικής κρίσης που επικράτησε και των απεργιών που τη συνόδευσαν.
Στην επιτόπια έρευνα – καταγραφή, κάθε ομάδα κλήθηκε να αναζητήσει συγκεκριμένα εργοστάσια, με βάση χάρτη της βιομηχανικής περιοχής της Ερμούπολης, φωτογραφίες των κτισμάτων και οδηγό-γλωσσάρι αρχιτεκτονικών όρων που αφορούν στη μορφολογία των κτιρίων. Οι μαθητές συνέλεξαν πληροφορίες σχετικές με την παλιότερη και την τωρινή χρήση των κτιρίων, εντόπισαν τα χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής των κτισμάτων και αποτύπωσαν φωτογραφικά και σχεδιαστικά τις αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητές τους.
Επισκέψεις πραγματοποιήθηκαν επίσης στη Δημοτική Βιβλιοθήκη του Δήμου Σύρου – Ερμούπολης και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Οι υπεύθυνες παρουσίασαν τους χώρους και τους σκοπούς των δύο οργανισμών, ενώ οι μαθητές παρακινήθηκαν να ερευνήσουν οι ίδιοι το αρχειακό υλικό που είχαν στη διάθεσή τους.
Περιηγήσεις στα εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας της Σύρου
Πρώτος σταθμός των μαθητών ήταν το Υφαντήριο Μπαρμπέτα στην περιοχή γύρω από το Βιομηχανικό Μουσείο, το οποίο λειτουργούσε συστηματικά μέχρι το 2000. Δίπλα ακριβώς, βρίσκεται το Υφαντουργείο Κρυστάλλη – Τσαγκαράκη, το οποίο ιδρύθηκε το 1924 από τους Γεώργιο Τσαγκαράκη και τους Σπυρίδωνα και Χριστοφή Κρυστάλλη. Στην αριστερή πλευρά του δρόμου και απέναντι από τα δύο προηγούμενα βρίσκεται το Νηματουργείο Βαρδάκα. Περνώντας στην πίσω πλευρά του εργοστασίου, η ομάδα μπήκε στην οδό Σάκη Καράγιωργα. Στη συμβολή με την οδό Μαούτσου, βρήκε το Μεταξουργείο Ζωγραφάκη – Κοή / Νηματουργείο Βαγιανού. Αντίστοιχες επισκέψεις πραγματοποιήθηκαν στο εργοστάσιο Καρέλα (Αιγαίον), στο Κλωστήριο Ροδόπουλου και στο Κλωστήριο Χατζηλία / Πειραϊκή-Πατραϊκή/ Τερλάνα, ενώ η πρώτη περιήγηση ολοκληρώθηκε με τα Εργοστάσια των Αδελφών Βελισσαρόπουλων.
Στη δεύτερη περιήγηση, τα παιδιά είχαν την ευκαιρία να επισκεφτούν το συγκρότημα του εργοστασίου “Κλωστήριον Σύρου Π. Φουστάνος – Δ. Καρέλλας & Βελισσαρόπουλος”, το κτίριο του νηματουργείου της εταιρίας "Ομόνοια", την Κλωστοϋφαντουργική Εταιρεία Σύρου (ΑΚΕΣ) και το Εργοστάσιο Λαδόπουλου.
Κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής εκδρομής της ομάδας στη Ρόδο, οι μαθητές επισκέφτηκαν εγκαταλειμμένα εργοστάσια και συζήτησαν με ντόπιους τις προοπτικές επανάχρησης των χώρων τους. Επιπλέον, επισκέφθηκαν και ξεναγήθηκαν στις εγκαταστάσεις του εργοστασίου CAIR και απέκτησαν την εμπειρία της παραγωγικής διαδικασίας στη βιομηχανία.
Προτάσεις για τη χρήση των εγκαταλελειμμένων εργοστασίων
Στην τελική συνάντηση της ομάδας, τα μέλη συγκέντρωσαν το υλικό και συζήτησαν σχετικά με την αειφορία. Οι μαθητές κατέθεσαν τις προτάσεις τους, οι οποίες εστίασαν σε λύσεις για τη χρήση των εγκαταλελειμμένων εργοστασίων, όπως για τη δημιουργία ενός βιομηχανικού μουσείου ειδικευμένου στον τομέα της κλωστοϋφαντουργίας, όπου θα μπορούσαν να εκτεθούν τα παλιά μηχανήματα των εργοστασίων και να συγκεντρωθεί αρχείο προφορικών μαρτυριών σχετικά με την ιστορία του κλάδου. Μεταξύ άλλων, εξέτασαν το ενδεχόμενο δημιουργίας πολυχώρων πολιτισμού, κατά το πρότυπο άλλων δήμων που αξιοποίησαν με τον τρόπο αυτό αυτά τα παλιά βιομηχανικά τους κτίρια (π.χ. Λαύριο, Μύλος Θεσσαλονίκης κ.α.), καθώς και της δημιουργίας δημοτικών χώρων στάθμευσης αυτοκινήτων στους εκτεταμένους χώρους των παλιών εργοστασίων.
