Η πέτρα και ο χρόνος έγιναν για ακόμη μία φορά σύμμαχοι στην Πάρο, εκεί όπου το τοπίο και η παράδοση συναντιούνται με τη γνώση και τη συλλογική δράση.
Το τριήμερο 7-9 Νοεμβρίου 2025 πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στις Λεύκες το 3ο Εργαστήρι Ξερολιθιάς, που διοργάνωσε η περιβαλλοντική ομάδα του Πολιτιστικού Συλλόγου Πάρου "Αρχίλοχος", με τη συμμετοχή μαθητών, φοιτητών και πολιτών που αγαπούν τη φύση και την ιστορία του τόπου.
Σ. Στέλλας: "Η ξερολιθιά αποτελεί βασικό συστατικό του κυκλαδικού τοπίου"
Ο συντονιστής της δράσης και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Πολιτιστικού Συλλόγου "Αρχίλοχος", Σταύρος Στέλλας μίλησε στην "Κοινή Γνώμη" για την εξαιρετικά σημαντική πρωτοβουλία, που είχε σκοπό να αναβαθμίσει τις ξερολιθιές στο νησί της Πάρου και να αναδείξει την σπουδαιότητά τους, για τα νησιά.
"Το εργαστήριο αυτό πραγματοποιήθηκε για τρίτη συνεχή χρονιά και φέτος είχε πιο διευρυμένο χαρακτήρα, καθώς συμμετείχαν φοιτητές και καθηγητές και από εκτός Πάρου. Τις προηγούμενες χρονιές συμμετείχαν κυρίως ντόπιοι κάτοικοι και μαθητές, αλλά φέτος είχαμε μαζί μας το 2ο ΕΠΑΛ Αγίας Παρασκευής, του τομέα Δομικών Έργων, μαζί με τους εκπαιδευτικούς του. Παράλληλα, συμμετείχαν φοιτητές και πανεπιστημιακοί που πραγματοποίησαν παρουσιάσεις για το θέμα της ξερολιθιάς, δίνοντας έτσι έναν ευρύτερο και πιο επιστημονικό χαρακτήρα στη δράση", ανέφερε αρχικά.
Στη συνέχεια, ο κ. Στέλλας υπογράμμισε πως η ξερολιθιά αποτελεί βασικό συστατικό του κυκλαδικού τοπίου, σημειώνοντας πως "με τη δράση αυτή επιδιώκουμε να δημιουργήσουμε τα ερεθίσματα στους κατοίκους, αλλά και στους νεότερους, ώστε να μάθουν να συντηρούν και να συνεχίσουν αυτή την παραδοσιακή τεχνική, η οποία δεν πρέπει να χαθεί. Οι ξερολιθιές δεν είναι απλώς μορφολογικά στοιχεία του τοπίου· έχουν και πρακτική αξία, καθώς συγκρατούν τα χώματα και συμβάλλουν στον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα".
"Ο μεγάλος εχθρός της ξερολιθιάς σήμερα δεν είναι τόσο η δόμηση, αλλά η εγκατάλειψη και η αδράνεια"
Παράλληλα, αναφέρθηκε στον "εχθρό" της ξερολιθιάς. Όπως είπε, "ο μεγάλος εχθρός της ξερολιθιάς σήμερα δεν είναι τόσο η δόμηση, αφού οι περισσότερες βρίσκονται εκτός οικισμών, αλλά η εγκατάλειψη και η αδράνεια. Οι άνθρωποι που παραδοσιακά τις συντηρούσαν, αγρότες, αμπελουργοί, άνθρωποι του πρωτογενούς τομέα, είναι πια ελάχιστοι. Έτσι, σταδιακά, οι ξερολιθιές φθείρονται και καταρρέουν. Με δράσεις σαν τη φετινή, προσπαθούμε να κινητοποιήσουμε τους κατοίκους και ιδιαίτερα τους νέους, ώστε να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη διατήρηση αυτής της ζωντανής παράδοσης".
Την ίδια στιγμή, για την ανταπόκριση της φετινής διοργάνωσης, δήλωσε ότι "η ανταπόκριση των φοιτητών και των μαθητών ήταν ενθουσιώδης. Είχαμε τη χαρά να συνεργαστούμε με τον πρωτομάστορα της πέτρας, τον Θανάση Πόραβο, ο οποίος είναι αναπόσπαστο μέρος του εργαστηρίου. Ο ίδιος, με την τεράστια εμπειρία του, έχει χτίσει ακόμη και γεφύρια, μετέφερε τις γνώσεις του στους συμμετέχοντες. Παράλληλα, στο θεωρητικό σκέλος, είχαμε την εξαιρετική παρουσίαση της κυρίας Αναστασίας Γεωργιάδη, καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, ειδικής σε θέματα αρχαίων μνημείων, καθώς και εισηγήσεις από ανθρώπους της Πάρου που εργάζονται με την πέτρα. Η φετινή διοργάνωση ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένη, με αυξημένη συμμετοχή και ζωηρό ενδιαφέρον από το κοινό. Σε μια εποχή που κυριαρχεί η απομόνωση και η αδράνεια, τέτοιες δράσεις είναι απαραίτητες για να ενεργοποιήσουμε τους ανθρώπους, να τους φέρουμε πιο κοντά στη φύση και στον τόπο τους".
"Εξετάζουμε για την επόμενη χρονιά να επεκτείνουμε τη δράση και σε άλλα στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής"
Κλείνοντας, ανανέωσε το ραντεβού της δράσης για την επόμενη χρονιά, λέγοντας πως "η φετινή δράση επικεντρώθηκε στις Λεύκες, μια περιοχή με αμύθητο πλούτο σε ξερολιθιές. Εκεί συντηρήσαμε ένα τμήμα μονοπατιού όπου είχε καταρρεύσει η ξερολιθιά, ώστε να αποκατασταθεί η ασφάλεια στη διέλευση, και καθαρίσαμε ένα παλιό γεφύρι που είχε σχεδόν καλυφθεί από βλάστηση. Με αυτόν τον τρόπο αποτρέψαμε τη διάβρωση και προστατεύσαμε το ίδιο το μνημείο. Παράλληλα, όπως και πέρυσι που συντηρήσαμε ένα πατητήρι, εξετάζουμε για την επόμενη χρονιά να επεκτείνουμε τη δράση και σε άλλα στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, όπως πατητήρια ή παλιά πηγάδια, εφόσον εντοπιστούν κατάλληλα. Οι ξερολιθιές είναι αμέτρητες στην Πάρο, κάτι που μας επιτρέπει να συνεχίσουμε και τα επόμενα χρόνια χωρίς δυσκολία εύρεσης περιοχών. Οι ιδιοκτήτες μάλιστα δείχνουν πάντα πρόθυμοι να μας παραχωρήσουν τα τμήματα που χρειάζονται συντήρηση, αφού όλοι αναγνωρίζουν τη σημασία τους για το τοπίο και την παράδοση του νησιού".
Η τέχνη που μετέτρεψε την άγονη γη σε ζωντανό οικοσύστημα
Η Πάρος, όπως και τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων, διαθέτει ένα τοπίο κακοτράχαλο, πετρώδες, με γη που δύσκολα συγκρατεί το νερό και το χώμα. Όπως εύστοχα περιέγραψε ο πρωτομαστόρας πέτρας Θανάσης Πόραβος, "οι πρόγονοί μας πολύ σοφά σκεπτόμενοι βαθμίδωσαν αυτή τη γη με ξηρολιθικούς αναλημματικούς τοίχους, με πέτρα που έβρισκαν στο έδαφος. Με τη γνώση που πρόσφερε η ανάγκη, μετέτρεψαν το άγονο σε γόνιμο, το νεκρό σε ζωντανό".
Οι ξερολιθιές, αυτά τα ταπεινά αλλά θαυμαστά έργα ανθρώπινων χεριών, συγκράτησαν το χώμα και το νερό, επέτρεψαν τη δημιουργία μικρών καλλιεργήσιμων εκτάσεων και διαμόρφωσαν ένα μοναδικό τοπίο, που δεν είναι μόνο φυσικό αλλά και πολιτισμικό μνημείο. Όπως σημείωσε ο κ. Πόραβος, "με πολύ σοφία περισσότερη κι από την επιστήμη που δεν κατείχαν, οι πρόγονοί μας έβαλαν μια χωροτακτική σειρά στο τοπίο. Καλλιτέχνησαν θαυματουργά και θαυμάσια".
Από την προβολή ντοκιμαντέρ μέχρι την αναστήλωση πέτρας
Το εργαστήρι άρχισε το απόγευμα της Παρασκευής 7 Νοεμβρίου, με τη συνάντηση των συμμετεχόντων στις Λεύκες και την προβολή του ντοκιμαντέρ "Πέτρα και Χρόνος" του Γιάννη Σπηλιώπουλου, στο ΕΠΑΛ Πάρου. Το φιλμ ταξίδεψε το κοινό στις πέτρινες διαδρομές του Αιγαίου, φωτίζοντας την αθέατη πλευρά της χειροποίητης αρχιτεκτονικής που άντεξε αιώνες.
Το Σάββατο 8 Νοεμβρίου, το πρόγραμμα συνεχίστηκε με εισηγήσεις στο ΕΠΑΛ, από επιστήμονες και ανθρώπους της πράξης. Ο Θανάσης Πόραβος, πρωτομαστόρας πέτρας, μίλησε για τις τεχνικές, την ακρίβεια και τη φιλοσοφία της ξερολιθιάς. Η Αναστασία Γεωργιάδη, αρχιτέκτων μηχανικός και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, ανέλυσε την αρχιτεκτονική και περιβαλλοντική σημασία των ξερολιθικών κατασκευών, επισημαίνοντας τη συμβολή τους στη διαχείριση των υδάτων και στη σταθεροποίηση του εδάφους.
Ο Χρήστος Τάκος, αρχιτέκτων μηχανικός MSc Ε.Μ.Π., παρουσίασε παραδείγματα αποκατάστασης και συντήρησης ξερολιθιών στις Κυκλάδες, εστιάζοντας στη διασύνδεσή τους με τον σύγχρονο σχεδιασμό, ενώ ο Αργύρης Λουκής, μελισσοκόμος, αναφέρθηκε στη σημασία των ξερολιθιών ως καταφυγίου βιοποικιλότητας, όπου βρίσκουν καταφύγιο μέλισσες, ερπετά και φυτά που συνθέτουν ένα ευαίσθητο αλλά ζωτικό οικοσύστημα.
Το απόγευμα της ίδιας μέρας, οι συμμετέχοντες μετέβησαν σε μονοπάτι των Λευκών, όπου πραγματοποιήθηκε η πρακτική εξάσκηση, το χτίσιμο μιας νέας ξερολιθιάς με την καθοδήγηση έμπειρων μαστόρων.
Μαθήματα ζωής και συνεργασίας από ένα παλιό επάγγελμα
Η τρίτη και τελευταία μέρα, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην πράξη. Στις Λεύκες, μέσα στο φως του νησιώτικου ήλιου, νέοι και παλαιότεροι στάθηκαν πλάι-πλάι, σήκωσαν πέτρες, μέτρησαν γραμμές, ισορρόπησαν όγκους και έστησαν έναν τοίχο που, που πέρα από πρακτικός, ήταν και συμβολικός.
Το εργαστήρι ολοκληρώθηκε με ένα γλέντι με παραδοσιακή μουσική, φαγητό και χορό, όπως ταιριάζει σε μια κυκλαδίτικη γιορτή. Εκεί, ανάμεσα στις πέτρες και στα γέλια, ειπώθηκαν ιστορίες για παλιούς μαστόρους, για μονοπάτια που χάθηκαν και ξαναβρέθηκαν, για το χρέος απέναντι στη γη.
